Jichhaxa Gabriel Boric Font sat gobierno tuqit aruskipañaxa janiw askïkiti. Walja jaqinakaw ukar jach’a chuymampiw amuyt’apxi, yaqhanakasti jach’a pächawi ukhamaraki jani wali luraña uñt’apxi. Ukampirus, política chuymaru jan kutt’asisa, mä ch’ama amuyt’awix wakisiwa: kunjamsa poder ukax jan intervencióna lurawayi corrupción, clientelismo jan ukasti Estado qullqimpi jan walt’äwinaka taypina.
Jichhakamakiw Chile markana historia política tuqinxa —ukhamarusa walja Latinoamérica markanakanx ukhamaki— jach’a escándalo uñstki ukhaxa, gobierno-nakaw jupanakar yanapt’añatakix sarapxäna. Mä luräwix nayrïri uñt’atawa: poder ukax poderar yanapt’äwi. Irpirinakasti jupanakar mayjt’ayapxäna, jan walt’äwinak apthapisiñatakix arxatapxäna, yatiyäwi ist’asiñataki mä funcionario jisk’achayapxäna. Ukasti institución jan wali apnaqäwiwa.
Ukampirus aka gobierno tuqinxa yaqha chiqa uñacht’ayäwiwa. Fundaciones tuqin jan walt’äwinak, asignación tuqin arxatawi jani qhanäwi ukhamaraki qullqi estatal apnaqäwi uñakipäwinaka uñstki ukhaxa, ejecutivo ukax janiw intervencióna lurkiti. Janiw fiscalesar presionänti, ni jupanakar amparkänti. Jan ukasti, justicia ukarux luräwi phuqhañapatakiwa churawayi, sabiendo jichha arunakax jupanakan imayürup apaqani ukhamaraki política ch’amanakap jisk’achani.
Janiw aka gobierno suma apnaqäwixa sasäkiti, niw kamachinakas phuqhata sasäkiti. Walja pantjasïwinakaw utji, ukampirus chiqa chuymampix uñjasasa, mä chiqa amuyt’äwiw utji: institucionesan luräwipax utjañapataki saña arunxa, aka gobierno ukax chiqa lurawayi, janiw mayjt’ayasa, janiw qhiparu sañasa, ukhamaraki suma amuyumpiw lurawayi.
Jichhax nayrañchañawa: jupanakax chiqpachaw jan intervencióna lurapxi, justicia ukarux mä chiqa yatiyäwi apnaqañatakiwa churapxi. Ukax janiw arumaru qillqata utjänti, jan ukasti jach’a democracia chuymaru amuyt’awiwa. Ukax janiw resultado judiciala phuqhäwimpiw jach’achkiti, jan ukasti poder político ukhamaraki justicia taypina chiqa tuqita mayjt’ayäwiwa.
Nayra gobernante-nakasa akjam amuyt’awayapxäna, ukampirus partido-naka presionanakampi, miedo político costo-nakampi jiwayatäpxäna. Ukampirus jichha gobierno jach’a amuyt’äwi uñacht’ayistu: política mayjt’ayasiñawa jani intervencióna lurasa.
Jichhaxa, janiw jupanakarux “legado” satampi uñt’ayapkiti. Campaña política, polarización ukhamaraki cansancio electoral ukampix jaqinakax pantjasïwinaka uñjapxi, jan ukasti chiqa luräwinaka. Ukampirus, pachampi historia aruskipäwi jichhakamax amuyt’añani: janiw ley aprobäwisa, ni obras tukuyatawisa jach’a luräwi, jan ukasti justicia luräwinakap sarantayasa, poder ukax jan ley patxaru chikañchäsa.
Ukhamaraki aka luräwix mä yatiyäwiwa jutïr presidente-nakarusa. Jupanakax yatipxañapawa jaqinakax uñjawayapxaraki ukhamaxa, poder ukax janiw jan intervenciónamp chikañchaskiti. Probidad ukax janiw arunakiwa, jan ukasti luräwinakiwa, kunapachatixa mä masinakax investigación taypïchi ukhaxa.
Aka arunaka janiw partido ukhamarusa defensa política tuqinxa qillqatäkiti. Aka arunakax mä jaqi amuyt’atawa, realidad uñjiri, mä ciudadano ukhamaraki, kunatix uñjitu kunjamsa transparencia arunaka campaña taypina sapxasaxa, jupanakax poder katuptan ukhaxa janiw phuqhawayapkiti.
Ukampirus, aka luräwix mä yatiyäwiwa: justicia lurayaña, jan intervencióna lurasa, juk’ampina jan amuyaña, aka luräwix jan héroe luräwiti, jan ukasti chiqa ética uñt’awiwa. Boric janiw gestión económica ukhamaraki administración eficiencia tuqit jach’achkaspa, ukampirus, historia aruskipäwix amuyt’aniwa, kunapachatixa jupanakax chiqa amuyumpiw sapxäna: poder ukax janiw ley patxaru jach’a ch’amanïkiti.
Ukhamasti, aka amuyt’awix mä legado jach’a amuyt’añatakiwa jutïr generación política-nakaru. Ukhamarusa jaqinakax uñjasipxaniwa: janiw intervencióna lurañaxa janiw imposiblekiti. Probidad ukax luräwinwa, janiw arunakan mä jisk’a amuyañakiti.
Ukhamawa, jaqinakarux aka luräwix mä yatiyäwi apayäni: democracia suma, chiqa ukhamaraki jaqinakana arxatawinaka mayachasiñapataki. Jichha uruxa janiw uñjastkaspati, ni encuesta-naka taypina yatiyäwinaka taypina, ukampirus pachampi historia amuyt’aniwa: aka luräwix mä jach’a legado Chile markan presidentenakapatakiwa.
Juan Carlos Hernández Caycho
Periodista, aruskipiri, cultura irpiri ukhamaraki AMA ukana arxiri