Pica markana jila taykanakan ch’uyanchasi: jaqi qamasa usutaki mayjt’ayañataki wakisi

Pica markana jila taykanakaruxa, jani munaña sapa sópa ukhamaraki markanakaparu jark’aqasiñaxa wali llakisiwayi. Aka yatiyäwiwa Universidad Arturo Prat (UNAP) akademika Beatriz Carrasco Díaz lurawayi, 60 marani ukhamaraki jila taykanakarux uñakipasa, 120 jaqinakaruxa, centro de salud rural taypina qamirinaka.

Jani wali chiqanakapa

Luräwina chiqanakasti akham uñacht’ayawayi:

– 73 % jaqinakaxa multidimensional ch’uyanchasiniwa (físico, psíquico ukhamaraki social).
– 43 % jaqinakaxa clínica ch’uyanchasi uñacht’ayawayi, jaqinakan internacional jaqi qillqatanaka taypina.
– 55 % jaqinakaxa sapakiwa, 52 % janiw markanakapampixa chikachasiti, jark’aqatawa.
– 83 % jaqinakaxa jach’a usunaka taypiniwa (kimsïr jan ukasti juk’ampi jach’a usunaka).

Yatiyäwix uñacht’ayi: jani munaña sapakiwa jach’a predictor ch’uyanchasiru, jaqirux autonomía chhaqtayañaru, físico ukhamaraki ajayu qhiparañaru irpa.

Jan walt’awinaka

Pica markana jila taykanakanxa, wakicht’äwinakaxa juk’ampiw ch’uyanchasiru ch’amañcha: sedentario qamaña, sapa qamaña, alcohol jan wali apnaqaña, ukhamaraki jisk’a economía.

Salud pública ukhamaraki campo

Carrasco sawayi: campo taypina ch’uyanchasi janiw sapa mara, janiw usunaka ukakiñäkiti, jan ukasti markan jani wali qamañampi, territorionaka jan wali ch’amañchawimpi, familia taypina k’ajkitawimpi.

Investigadorasti qhananchi: sapa sópa ukhamaraki markan jark’aqasiñaxa janiw sapa amuyt’äwiti, jan ukasti jaqi qamasa taypin jach’a determinantewa. Ukhamaraki sawayi: markan mayacht’äwinaka ch’amañchañawa jila taykanakan qamasa askincht’añataki.

Amuyt’awinaka ukhamaraki wakichawinaka

Yatiyäwix qhananchi: Atención Primaria de Salud (APS) rural taypinxa, qhanstayañawa sapakiwa, markan jark’aqasiñataki. Ukhamarusa wakicht’añawa:

– Familia ukhamaraki markan mayacht’äwinakaru ch’amañchaña.
– Jila taykanakarux físico lurawinaka ch’amanchaña.
– Centros Diurnos (CEDIAM) ukarux ch’amañchaña, jupanakaxa jila taykanakarux yanapt’i, aruskipañampi ukhamaraki mayacht’äwinakampi.

Campo taypina jila taykaxa

Campo taypina jila taykanakarux wali jan walt’awinakaw chhijllasi: yatiñaxa jisk’akiwa (6,5 mara promedio), jach’a pobreza multidimensionala (33,1 % vs 16,5 % urbana), 20 % jaqinakaxa janiw servicio básico utapxañäkiti (urbana 3 %). 15,5 % jaqinakaxa pueblos originarios taypin jikxatasi, paya kuti juk’ampi urbano taypina.

Yatiyäwi uñacht’ayäwi

Chiqanakasti XXIX Congreso Nacional de Geriatría y Gerontología taypin Santiago markana uñacht’ayatawa. Aka taypina, académica jaqinakaruw yatiyi, autoridadanakampi chikanchasi. Agosto qhippachasa Universidad Andrés Bello ukana conversatorio taypin arsuñani, sapa sópa ukhamaraki jaqinakar jark’aqasiñata, sapa pacha taypina.

Ch’amañchañataki mayi

UNAP akademika Dra. Beatriz Carrasco ukana yatiyäwix qhananchi: sapa sópa ukhamaraki markan jark’aqasiñaxa janiw sapa amuyt’äwiti, jan ukasti jaqi qamasa taypin jach’a jan walt’äwiwa. Ukhamasti, jupanakaru suma luräwi churasiñawa, jila taykanakarux qamasa suma ch’amañchañataki, jaqi suma jakasiñataki.

 

Uruña Apthapiw

Uruña Apthapiw