Tunka payani Arica Barroca Sur Andino Thakhinaka uñstayäwipa wali sumänwa, ukax walja -3.200 jaqinaka chika- purapat uñacht’ayäwinaka, yatxatirinaka, amuyt’ir jilatanaka parlirinaka, phuqhasiwinaka, sarnaqäwinaka, Ayacucho lanti retablonaka yatiqäwi, ukatsti Codpa markarux Camaronesti, Chapiquiña ukat Pachama markanakaru Putren jak’an purintapxäna.
Altiplano Fundación ukhamar sartayata Festivalax pawa machaq saräwimpi qalltäna, ukatsti machaq sarnaqäwinakampix Arica markan nayrïr mayjt’ayata uñt’awi chiqanakan wakt’ayasiwa. Ukanx 230 yatiqirinakaw Arica markan sarnaqäwinakapa, machaq utanakapampi, yatiñataki apnaqapxäna. Ukhamarak 200 jaqinakaw Sur Andino suyun saräwinakap, phuqhasiñanakap ukat luräwinakap yatiñaniw katuqapxäna, San Marcos Catedralan, Cultura Utan (Aduana machaq utana), Codpa ukat Pachama markanakan parlirinakampi.
Tunka phisqhani urunakanxa, Galería Barroca ukax puertasanak jist’aratänwa Sur Andino Retablonaka uñacht’ayañataki, ukarux 300 jaqinakaw purintapxäna. Ukatx Feria Sarañani! ukankirinakax 1.300 jaqinakar mayachasiw Arica markankirin 50 amuyt’irinakampi, markan suma saräwi, arxataña ukat jach’a lurañatak amtasiñwa ch’amanchapxäna.
Renata Ríos, arqueología yatiqiri ukat festivalan chikanchiriw akham säna: “walikiw akham wakichäwinakax lurasispa, ukhamat jaqinakax yatiñani, uñt’añaniw juk’ampin mä qillqatanakasataki, saräwinakasataki” sasinwa.
Altiplano Fundaciónan 25 maran phuqhawi Galanx wali kusisit uñt’ayäwinakaw utjäna. Uka pachanx ukhamarak lurasïna Artista Luräwi Qillqatanak Utjawi, ukax wali ch’amaniwa. Poesía nativa arunakana katuqir jilïrïña, Álvaro Calfucoy sutin, Santiagot purt’aniw “Yam L’aku” sat mapudungun qillqatapata Puma Barroco katuqañataki.
Uñt’ayäw jach’a ukhamarakiwa charango orquestampi ukat Escuela Sarañani! coro chachanakan phuqhasiwipax, sapa siman ensayo luräwinakapat phoqhasitayna.
Taqinirux mä q’amasa wakichäwiw utjäna, Bolivia markat Gustavo Orihuela Quartet uñt’ayapxatayna, jazz fusión ukapampi askin luräwinakap uñacht’ayañani, ukhamarusa waljaniw kusisit sarantapxäna.
Galan qhipa jach’a uñacht’äwipax Arica ukat Parinacota Ballet Folklóricon phuchanakax sartawayapxäna Alejandro Cartagena Cárdenas sutin alta costura ukankirin sutinaka apnaqasa, ukatx Gustavo Orihuelan violinampi morenada mayacht’äwimpi jach’añchatayna.
“Nayax amuytwa, aka festivalanak taypinkiriw aka sumankañapa, wali sumanwa. Aka chiqanx mayacht’äwix utjiwa, artes mixtas satakipanx: phuqhasiñanakwa, Perú markankiri yatichiri lakan retablopan uñacht’äwipawa, ukat saräwinakat amuyt’awi parlirinakasa. Janiw kuns chhaqkiti, aka wakichäwinxa, jaqiw chuymapat ch’amanchasi.” sasaw Gustavo Orihuela, phuqhasiñani, arsuwayi.
“Aka oraqin sumankañapa festivalapawa” sasaw Arica Barroca sutichata, ukax mayacht’äwiwa walja jakawinaka, sarnaqäwinaka, yatxatäwinaka Andino suyu tuqita. Ukatsti, janiw mä chiqaki wakichäwiti, jan ukasti chuyma ch’amanchiri, musphar qamasawi paisajenakan sarnaqañatak wakicht’iwa, markanakaru sarañampi, Codpa ukat Pachama ukhamaraki.
Codpa markanx 100 jaqinakaw uñt’apxäna markachirinakaru, Ofragía uksan petroglyphonakaru, ukat Guatanave ukat Guañacagua markanakaru. Ukhamaraki, 200 jaqinakaw Chapiquiña ukat Pachama markanakaru purintapxäna. Ukax festivalan tukuyäwipänwa, Pachama Cultura Utampi ukat Wayna Payachatas grupo ch’aman ch’aman sarnaqasa.
Gabriela Berríos García, Colegio San Jorge ukan historia yatichiriw Pachama markan jakäw uñjatapata wali kusisit arst’äna: “Nayax Metropolitana regionat jutta, ukhamarusti aka chuyma kusisitäwixa wali jach’añchatawa. Yatichirïtapxat nayax qillqatanakan uñt’ta ukhamaraki, janiw qillqata ukakiwa, jan ukasti jach’a jaqinakan saräwinakap, markachirinakax tantachasipxani, saräwinakapamp qhuyapt’ayasisipxani uk uñjañax wali muspharakiwa. Trekking ukankasaxa, nayax ch’amañchatwa sarxtxa, ukhamätxa maynitakis ch’amaniwa ukham lurapxañapataki.” sasa.
Arica Barroca XII Festivalax walja institucionanak apnaqäwinakapwa katuqäna: Ministerio de Culturas, Artes ukat Patrimonio ukan wakichäwipatxa, Organización Cultural Colaboradoranak Apnaqäwipa (PAOCC) tuqita; ukhamarak Arica ukat Parinacota SEREMI ukan yanapt’awipa; Bolivia ukat Perú markan consuladonakapana; Arica ukat Camarones municipalidadanakana; Injuv tuqit voluntarionakan yanapt’awipana; ukat Sercotec Centro de Negocios ukan yanapt’awipampi, Sarañani! feria wakichäwimpixa.