Kunsa kimsa uru jakhu phaxsitana, Silla Apnaqañataki Machaq Pacha Uru amtapxi. Aka uruxa amuyt’añatakiwa ch’amanchi, kuna askinakas utji sillampi sarañaxa, ukhamarakiw amuyt’ayasiñasa suma, imañampi, juk’a thakhiñampi apnaqañatakixa.
Jichhürunakana, walja jaqinakaw aka apnaqäwi (sillampi saraña) ajlli, walja askinakap layku: janiw wali usuchjayañäkiti, manqhanakax janiw q’añuchkiti, janchi sarnaqäw lurañatakix yanapt’i, ukhamarakiw amuyumpi suma jakäwirux ch’amanchi. Ukampis, jan wali thakhi uñjawi ukat jan walt’awinaka utjpachani, yaqhip pachanakan thakhi suma apnaqäwamp chika sarasina. Thakhi apnaqäwinxa, sillani jaqinakax jupanakaruxa irnaqirinakjam uñt’asiñapawa, ukhamarakiw yaqha apnaqirinakarux yupaychañasa munasiñasa.
Yatichäwinaka “Irmiri faktornaka ukat ch’amañchiri jan walt’awinaka” sata, Achs-Datavoz 2025 uñacht’awinaka qhananchaspa, pusi sillani jaqinakat mayani (26,5%) sapa pachakiw ch’amañchiri ch’utu ukat uñacht’ayir jark’aqanak apnaqaspa, jan ukasti juk’a pachanakaki. Ukatxa, kimsa tunka patakata (30%) ukhamarakiwa sillampi sarasina thakhi uñjañatak ch’amamp sarapxi, yaqhip pachanakaki, janiw sapa kuti ukham lurapquiti.
Aka amuyuwxanxa, Achs Irnaqäw Ch’amañchirinakat yatiyäwinakapxatxa, taqpach thakhi apnaqirinakaruwa jark’aqäwi ukat jupanak pachpa uñjañataki sarantayañapataki jawillt’apxi. “Sillampi chuqhuña jark’aqañampi jan janiw sapa sillani jaqirak jark’aqkaniti, ukhamarakiwa thakhi taypinx suma masin qamasäwirux yanapt’i,” sasa Héctor González, Achs Irnaqäw Ch’amañchirinakata, Jark’aqäwi Irpirix sänwa.
Suma chuqhuñataki yanapt’awinaka
Mistusañkamax uñakipäwi: Askiwa llätunka uñjañaxa, frenonakax walikïtapacha, llantanakankiwa phuyu taypiruxa janïr chhaqañapa, ukat juk’anakawa silla apnaqäwimp wakisiri chiqanaka uñjañasa.
– Ch’utu apnaqäwi: Aka jark’aqiri ch’utuxa, ñanqha luräwinakapana, p’iqinchäwinakax 85% kamayachaspawa. Jisk’a wawanak sillampi apnaqañawa wakisiñaxa, jupanakarux wakicht’ata jark’aqäwi sillankam apnaqayasa, ukhamarakiw jupanakasa ch’utu jark’aqiri apnaqañapawa.
– Uñjasiñataki (Nayraru uñjañataki): Askiwa luzanak apnaqañaxa, ch’iyar qhana nayruru, wila qhana qhiparu, ukat uñacht’ayañataki chaleku jan ukax cinta reflectantenaka apnaqañaxa, juk’a qhanax utjki uka arumäxanxa jan ukax ch’amaktayata pacha taypinxa.
– Sillampi thakhi apnaqañataki amuyasiña: Jichhürunakax sillampi thakhi utjiwa, uka thakhinakampi sarantayañaxa suma. Janiw ukhamäkiti, janq’u pachana qhiparu sarnaqañäni, jan ukax qallta thakhinakaxa sarnaqañäni, ukatxa qallta pachana amuyt’añani.
– Thakhi uñt’ayiri suma: Jichhürunakax thakhi ch’iqt’atawa, suma suma uñt’añawa silla apnaqäwinaka pachpa chiqañanwa uñt’ayasiñataki.
– Ch’ampuwayañataki janiw yanapt’añäkiti: Sillu uñt’añanxa jan ukax celular apnaqañaxa, silla apnaqirinakaru ukhamaraki yaqha jaqinakaruw ch’amañchiwimpi tukuyawayi.
Thakhi ch’amañchäwi amuyasiña, suma pachpa chiqañani sarantayaña, ukat suma amuyt’äwi uñt’ayaña sapa pachanxa, wali suma, jak’achasiñampi, ukat amuyt’añampi jakäwix silla apnaqäwinakax wali suma apnaqäwi, amuyumpi, ukat suma jakäwi uñt’ayapxi.
