Tecnología tuqiru yatiñan sartasiwinakaw jichhürunakan utji, ukat jichhakiw kunawsatix ch’iqhi uñacht’äwi utji jiwasa jaqix kawkjarusti ch’amampi ukhamaraki jan ch’amañanakan jikxatasipktana. Fantasía ukhamaraki Ciencia Ficción janipiniw jichha kunatix escapismoraki sasax khiti jan walt’ayata uñjasikiti. Ukax jichhakiw ch’iqhi amtäwinakampi, ukhamaraki aka ch’iqhita uñjasipxtanxa kunjamsa jiwasa realidadanakampi ch’iqhiñani sasaw wakichasiski. Ukampirus, ¿kunjamsak aka género ukaxa jichha uru jaqinakatapanakampi ch’iqhiqatawa? ¿Janiwa khitis amuyukitixa kunattix aka ficción ukankirinakjam jichha uraqpachatakix jakañaru qhiparaniwa sasax wakichasinkiti?
Fantasía género jiwasa kipkarakiw qhipartasiski, ukampirus jaqiw amtatanakampix kipkañapatak ukjaru jaqinakampix t’aqhisisitapxi, munasitanakampi, ukat ch’amampi qhuyapayasitanaka uñjasiraki. Nayraru uñt’atanak ukar jan mayachasisa, kuna aka Game of Thrones ukat The Witcher ukjam pirwanakax kunanak sarti aka uraqipi aka ch’iqhita uñjañani sasaki. Ukampirus aka fantasía uka pirwanakax janipiniw escapismoraki sasxa, ukat jichhax kunakats utji ukaxa jaqix t’aqhisiwinakampi, ch’aman jakawinakampi, munasirinakapampi, ukat jan walt’ayat qhiparañaraki jiwasa lup’ipxarakiwa.
Jichhax Fantasía ukaxa machaqjamaw jaqinakaru ch’iqhiñani ukat jichha urunakan jaqinakar suma ch’iqhiña amtawinakampi sartasirinakamp jichhurunakan jaqinakarux wakicht’ani. N.K. Jemisin ukat Sarah J. Maas ukhamax qillqirinakaw ch’iqhiwix uñakipt’i, kunatix ch’uxñanakampi, warmirinakampi, ukat justicia tuqinx mayachasipki uka amuyunakampi mágican sutipar jist’arat jupanakax uñt’ayi. Ukat Fantasía uksax janiw escapismorakiti, ukaxa jaqinakarux jach’a amtawinakampi qhanañchapxarakini kunattix kunatsa qhitis walja chuymachasiñanakapampi t’aqhisinakasipki.
Fantasia, jichhürunakanxa, janiw jiwasaru sapakiw escapism churkiti, ukhamarak amuyt’awiwa kunayman amtawinakarux suma ch’iqhiñani ukat jiwasatpach aruskipañaruwa churatayna. Aski ukat jan walinak taypir sartasiwinaka, janchixa yatiñat ch’aman jakawi ukat qhispiyäwinakaxa janiw sapakat lurañanakxäkiti; aka uraqin jakäwin jak’achasiñasäxawa, ukampirus kuna mágican chuymaninakampi, ukat ch’iqhi wali jach’a jach’anakan qhiparañaraki.
Fantasiasti jiwasan ikir lup’ipxatanakampi ukat ajjsarayatanakampiw ch’iqhiñani, ukat Ciencia Ficción ukasti amtayawiwa jiwasan jach’a suyt’anakampi ukhamaraki teknologíampi ch’amampi t’aqhisisitanakamp qhananchani. Walja kutiw jisk’a tukuyasitanaka jak’achasi, ukat janirakiw khitis mä jan wakiskirinakaspati: ukat juk’amp juk’anakaw teknologíampi ukhamarak yatiñampi chiqachasiski, aknawarux walja phisqhanakampi jiwasar yanapt’ata Julio Verne ukhamarak Philip K. Dick ukat Isaac Asimov ukanakampiru. Jupanakasti walja kutiw kunayman utjirinakxa jaqinakampi ukat tecnologíampi jichha pachaxa ch’iqhiñaniñampi uñt’ayawayapxatayna ukham jichhaxa tecnología utjawayapki uka pachpachanakarux walja k’utkatarakipxtana.
Jichhürunakanx, yatiñampi sartasirinakax walja askinakampi chikanchaskiwa, uka tuqiruw inteligencia artificialampi, biotecnologíampi, uraqi uñjir sarawinakampi ukat realidad virtualampi ch’amanchasiña utjawayapxatayna. ¿Khitirak jan amuyasiñ munirakistxa aka Blade Runner ukhamarak Her uka pirwanakaniw uñt’ayasiña sumankañxa, ukat janiraki aka Black Mirror uka seriyanakax jiwasan jan walt’ayat t’aqhisisitaparux amuyasipki ukjamäki?
Ciencia Ficción ukax ch’amaniwa ukax mä amuyuruw ch’iqhiñani jaqix qhipa pachan jakawi tuqin kunas utjani sasata: ¿kawkamaraki tecnología uñstayasiñax jaqirux ch’amanchani? ¿Kunsa jaqit jakasñani, kunawsatix digitalanakax janchimpi mayachasini? ¿Kunjamsarakax jakasñani, uraqix naturalan utjarinakapampi tukjata utjki uka pachana? Aka jiskt’anakax nayra pachanxa amuyunakaspaw amuyasiski, ukampirus jichhax juk’amp wali askinwa jach’a aruskipäwinakampi. Ciencia Ficción ukax janipiniw sapakiw entretenimiento ukjamakiti, ukampirus jichhax ch’iqhiñani amuyt’äwimpi ukat amtawi tuqiru wali ch’amaniw utjawayxi ukaxa, jiwasan aka uraqi tuqin jakasktan aka t’aqhisisitanakaru.
Fantasia ukat Ciencia Ficción ukhamarak realidad ukanakax jichhürunakan juk’amp nayrar sartasxiwa. Teknología ukanakax khitinkarutix kunayman yatiqirinakarux amuyunakaniñakaspas ukax jichhax aka uraqipi yaqhanakjam ch’iqhiñaniwa: k’achacha q’irisirinakampi, inteligencia artificialampi luratanakampi, ukat uraqin sarawiñampi k’umar jakawir puriñasampi. Fantasia tuqinx ukat yaqha jach’a amtatanakax, walja ch’iqhiñanakampi, mayacht’awinakapampi, janiw jach’a wakiskiripkaniti aka jichha pachan aruskipäwinak tuqiru kunawsatix ch’amampi, uñt’ayawi ukat justicia tuqiru.
Jichhürunakanx mä pachana sartasisktwa, kunawsatix mä utjarinakan mayacht’awix utjaniwa kunalaykutix kunjamakiw amuyata, fantástico ukhamarak futurista ukjam uñt’ata, ukat kunjamsa uka amuyunakax qhiparu puriña, janïr walja kuti uñstañ muni. Yatiñampi ukat teknologíampi uka pachpakirinakax ch’iqhiñanakawa, kunalaykutix janiw aka ch’iqhiwix lup’iñaru utjawaykiti, ukampirus Fantasía ukax jichhakamaw jiwasa ch’iqhiñani amtawinakampi, ukhamaraki kunjamax sartasiñani amuyt’añaru churatayna.
Aka ch’iqhinak tuqinx aka pachparuraqiw amuykipxti, Fantasía ukhamaraki Ciencia Ficción ukaxa janiw entretenimiento ukarakiw tukuskaspati, jan ukasti aka jichhaki pachaxa ch’iqhiñani ukhamarak wali ch’aman lurawiwa, kunattix amtañatak amuykipasipki aka jakäwi uraqipi ch’iqhiñani. Ukampirus jichhaxa aka pachatak utjarinakaxa, kunalaykuti nayra timpunakax jan utjanakaspas ukampirus jichhakamaki utjawayxiwa, jan ukax yatiñampi nayraxa jichha pachar jakasktana aka uraqin jakawinakampi. Ukampirus, amuyasiñasäkiwa: janiw kunayman tukusiña ukaxa, amuyaña, jichhaxa jaqinakatakxa jupanakawa aka jach’a amuyunakampi ukar tukusipki aka jakäwix amuyasiski.
Juan Carlos Hernández Caycho
Comunicaciones Estratégicas ukhamaraki Jaqi Ch’amanchawi tuqin Suyt’ayiri Aski Yatiqiri ProActive Vision Consulting tuqina