Iquiquexa Latina Amerikana jaqi derechosanakxatxa mayacht’äwina taypinchixa tukuyañ qalltäna IX Internacional Indígena Derecho Congreso luräwinxa. Aka amtäwi, 400 jila jaqinakar mayachasa, jach’a yatiñanaka, yatiqirinaka ukhamaraki markachirinakan irpirinakaparu ch’amanchäna, ukhamat jach’a amuyunakampi ch’iqhisiñatak uñstayäna aka suyu pachanx wakiskir utjäwina.
Tarapacá Yatiqañ Utaxa ukhamaraki Corporación Nacional para el Desarrollo Indígena (CONADI) ukan wakichäwinxa, Iberoamerikankirinakx mayachasa, uka amtäwinxa jaqinakaru irpirinakaru wakichäwi, jaqinakaru jaqinaka tuqit ch’iqhisiñanakataki mayacht’atawa. Ukax chiqanxa mayja yatiñanakx mayachasa, ukhamaraki jaqi markachirinakampixa taqikunakar yanapt’añatak ch’amanchasi.
Panelistanak taypina jach’a yatiñanakanxa, Dr. César Landa Arroyo, Perún Tribunal Constitucional ukankirinxa, ukatxa Dr. Caroline Cunill, franses yatiqirixa. Ukhamaraki Dr. Luis Miguel Glave, Colegio de América Pablo de Olavide Universidad ukana yatiqirixa, ukaxa amuyt’ayäna qhipa urunakax jaqi markanakan amuyunakapaxa, kolonial urunakata qalltawit jichha qhipar sarnaqäwina ukjamawa sasina.
Aka amtäwix janiw mä qillqt’äwinakak utjkiti, jan ukasti mä plataforma utjayäna markachirinakan irpirinakapa ukaruw, jupanakan yatiñanakapa ukat jichhürunakan sartasipki uka ch’amanakapsa mayachapxañapataki. Ariel León Bacian, Colla markan irpirinakapana ukat Selknam organizaciónan yanapt’iripaxa, qillqt’iwa q’umara yaqha qutuchawinakapa ukat markachirinakan yatiñanakapa pachapanakapaxa utar pachapanak uñjañanakapan. Ukhamaraki, Aymara Pacha Alianzaxa, Juan Carlos Hernández ukham jaqinak yatiyirinakamp irnaqiripaxa, ukhamarakiwa mayachawina ukham sarnaqaw ch’amancht’äwi mayacht’äwinxa markachirinakan jaqi derechosanakapa uñt’ayasa.
Mä jach’a amtäwipaxa uka Congreso taypinxa Chusmiza-Usmagama Aymara markarux utar tuqichäwipa, jupanakan aka mara agostonxa 14.000 hectárea pachanakap tuqichasipxäna uka pachanakapar sarantasipkama. Aka luräwixa ch’axwa maranakat sartasiñatakixa, Chilen markanakampi ukat Interamericana Derechos Humanos Chikancht’asiñ Markampi mä Acuerdo de Solución Amistosa (ASA) qillqasiwipana uñt’ayäna.
Luis Humberto Carvajal, Chusmiza-Usmagama markan irpiripaxa, aka amuyunaka jach’anchasa qhananchäna, kunjamsa markanakanxa aka pachanakapa uñt’ayapxañapataki, respeto utjañapataki. «Jach’a amtawa markanakax pachanakapat respeto uñjapxañapataki, kunalaykutixa 14 maranakaru ch’axwar apta sarnaqasxatxa uñstayäña» sasina.
Iquiquen IX Internacional Indígena Derecho Congreso janiw akademico pachan jaqinakampi mayacht’äwipakikiti, jan ukasti taqpacha Latina Amerikanxa jaqi derechosanakxa ukar yanapt’añatakix wakichäwix uñstayäna. Amtäwin wakicht’iripaxa, Álvaro Espinoza, Tarapacá Yatiqañ Utankir yatiqirixa, akham säna: “Aka pachanakax wakiskirakiwa akademia ukat markachirinakanak taypinxa ch’iqhisiñataki”.
Congresonxa qhananchäna, jaqi derechosanakxata arxatasipxañaxa janiw mä chiqan arunakakiti, jan ukasti taqpacha markanakana ukarux ch’amamp yatiñasa, aruskipasaw irnaqasiñapa.