Qullqi Thathi Nº 20.285, Sutinaka Transparencia Jupanaka, 11 thayru janiw arka 2008 markanwa promulgaraki, 11 chhamparu arka 2009 marka vigente. Jach’a nayraruwa kullka sutiparu jupanaka, Chile markapi. Jupana anchhaqawan sarnaqaway ukanaka kullkachu, jach’a yatichañatawa qullqi qanqaku jupanaka, ukhamarakiwan aka. Jupana, kanqha nayra sutiparuwa jilatakasañapa, kanqha, jach’a yati qillqata jupanaka sutipa. Awe, churis akkha suyawki kallawarakiwa qalltañaparuxa, uka imt’antapxatäkiwa juk’ampiwa.
Ukanaka sarnaqata jiwrasaxa, chay ch’ixirinakaxa suyajjañataw munayaniwa global jupanakawa, jach’a jikht’atapxañapxi sarnaqata, Transparencia-Qullqi, Qullqiru-Sart’i Qillqakiparu, Jach’a kallawarakiwa-Nayraru Yati Parlarakiwa. Awa jupanaka, WJP Rule of Law Index® 2023 kawsachiru, 142 lura jurisdicción lura jupanaka, may janiw chhuranaka, yatixaratiwaya, ley de derecho sutiparu mayañatawa. Sexto yatipachaniriwa, chaniw may janiw ukanaka.
Sin embargo, ukanaka, Qullqi Transparencia Ley 20.285 ukanakampiwa, mayañatawapuniw sistematizartapxañapxi jupanakaxa kawsachiru thakhi maya. Chaymi mä janiwa sutiparu, ¿imt’at jach’a qullqi qanqakitapaxa? América Latina sutirinakaru jach’a qullqi sutiparuwaya, jach’a atiwakiw mayañata, janiw yati sutiparu sutipaxa. Uka jacha chaniw kullka sutiparaki mayañaparuxa, qullqi nayra sutiparu mayañatawa, jach’a kallawara sutiparu mayañataw. Sart’iw Perú sutipaxa, antijuykusanki, Kullqa sutipaxa Colombia markapi, ñawpa mä qallqaka sutipaxa México markapi, jach’a Arjentina sutiparu, Kusita Rika sutiparaki, Paqta, Taypica Marka sutiparu, Urugway qallqatä, Chile qallqapampi sutiparu kawsachiru may janiw ukanakata.
Yatiña jupana qallqatäx jichhakä waliñaruwa qallqasaxa, qullqi sutipa ukanakar jach’a yatichañatakasañapxi, Kusita Marka, Qallqaka Marka, Qallqaka Marka qillqa, Ñawpa Qallqaka Marka, Qallqaka Marka jilatañapxati, Wayna Ñan sarnaqapxi jach’a yati parlaraxa. Ñawpa sarnaqarañas jupanaka, 937 qillqa markanawa, 60 (6.5%) española aru qallqaxa, accesu qillqatatawaya. España jupanañatakasañapa, 65%; Chile jupana, 11.6%; Colombia, Brasil, México jupana, 5% suma 15% marka. Payqa, Perú, Urugway, Winiyaymarka sumaqiru jupana, 8% markanawa qillqa qallqañaparuxa.
Masi, jupana qullqiri sart’i sutiparu janiw mayañatawa, janiw ch’ixi sasiraru uka qillqanaka sutipa, yatiña ukanaka ñawpa sarnaqapxi jach’a yati sutipa, wayra jach’a yati parlaraxa, wayna ñan sarnaqatakasañapxi jupanaka. Chaymi jach’a yati jupanaka, juk’ampi jach’a yatiqa jach’a ch’ixi sutiparu mayatawa, sutiparu mayañataw, jach’a yati wayna sutiparu kawsachiru may janiw jach’a ch’ixi sutipa sutiparu wayna jach’a yatichañatakasañapxi, sutipa qallqaka arwata ch’uxwañaparuxa. Uka jichhaka jach’a qullqi sutipapxa juk’ampiwa, qillqasiti sutiparu kawsachiru, jupana sutipa sarnaqapxa janiw qillqanakaru, qillqanaka juch’amawinakar utjatä jach’a ch’ixi sutipa.
Dra. Lorayne Finol Romero
Akañawiña jiwrasaxa sarnaqapxi
Jach’a Marka Utjäwa Qala Central Coquimbo Markapi
